Четверг, 01 10 2020
Войти Регистрация

Login to your account

Username *
Password *
Remember Me

Create an account

Fields marked with an asterisk (*) are required.
Name *
Username *
Password *
Verify password *
Email *
Verify email *
Captcha *

Адкрываем Беларусь. «Версаль» у Жылiчах

  • Понедельник, 20 июля 2020 00:08
  • Автор  Сугучча

Адшукаць свае каранi — адна з найважнейшых чалавечых патрэб. Сёння мала хто ведае нават аб прадзедах-прабабулях, не кажучы ўжо пра тых продкаў, якiя жылi раней. Адсюль — цiкавасць да гiстарычных помнiкаў, старадаўнiх сядзiб i палацаў. Калi знайсцi звесткi пра лёс уласных продкаў складана, а часам немагчыма, то можна даведацца, як жылi на нашай зямлi тыя людзi, пра якiх вядома гiсторыкам.

На прасёлку каля варот з надпiсам «Увага! Будаўнiчы аб'ект» — машыны з мiнскiмi нумарамi. За варотамi — велiчны фасад палаца ў будаўнiчых лясах. Гэтым летам многiя беларусы «адкрываюць для сябе Беларусь». У сядзiбу Булгакаў у Жылiчах (Кiраўскi раён Магiлёўшчыны) турысты прыязджаюць за сотнi кiламетраў. 

Хто такiя Булгакi?

Мястэчка Жылiчы вядома з XV стагоддзя. Яно належала князям Трабскiм, Хадкевiчам, Сапегам. У XVII стагоддзi тут была ўзведзена крэпасць: яе земляныя валы ў 3-4 чалавечыя росты часткова захавалiся да нашых часоў. У XIX стагоддзi крэпасць страцiла сваё значэнне. I якраз у гэты час Iгнацiй Булгак набыў Жылiчы ў Францiшка Сапегi.

— Францiшак Сапега быў вядомы авантурыст i пастаянна меў патрэбу ў грошах, — апавядае дырэктар установы культуры «Жылiцкi гiстарычны комплекс-музей» Уладзiслаў Кулакевiч. — Булгакi пазычылi яму буйную суму, i ў кошт пазыкi ён, напэўна, аддаў iм гэтыя землi.

Жыліцкі палац у нашы дні.

Жыліцкі палац у нашы дні.

Новыя ўладальнiкi на месцы старой крэпасцi вырашылi пабудаваць палац. Палац у поўным сэнсе гэтага слова. Каб пусцiць суседзям пыл у вочы, каб кожны пры поглядзе на яго зразумеў: уладальнiкi — багаты i шляхетны род.

Старажытны род Булгакаў вядзе сваю гiсторыю з XV стагоддзя, але на iх долю не выпала нi яркiх перамог, нi гучных здзяйсненняў. Ды i асаблiвага багацця (разбагацеў род толькi ў пачатку XIX стагоддзя). I гэта, верагодна, непакоiла ганарыстых уладальнiкаў Жылiч.

Сафія Булгак, старэйшая дачка першага ўладальніка палаца ў Жылічах.

Сафія Булгак, старэйшая дачка першага ўладальніка палаца ў Жылічах.

— Не варта думаць, што сто цi нават дзвесце гадоў таму людзi былi iншымi, — кажа Уладзiслаў Кулакевiч. — У дзевятнаццатым стагоддзi думалi i адчувалi гэтак жа, як у дваццаць першым. I гэтак жа кожнаму хацелася здавацца лепшым, чым ён ёсць на самай справе, — такая ўласцiвасць чалавечай прыроды.

— А як разбагацеў род Булгакаў?

— Дакладна невядома. Але магчыма, што не абышлося без карупцыi. Першы ўладальнiк Жылiч, якi пачаў будаўнiцтва палаца, быў правадыром дваранства — маршалкам. Гэта была выбарная пасада, так бы мовiць, «грамадская нагрузка». Але яго брат быў падкаморым — чыноўнiкам, якi распараджаўся землямi. У прадстаўнiкоў роду была магчымасць танна купляць зямлю. Да канца XIX стагоддзя 60 тысяч гектараў было скуплена сям'ёй Булгакаў. I зямля стала для роду крынiцай багацця. Iгнацiй, як цяпер сказалi б, займаўся бiзнесам: у яго былi спiртзаводы, цукровыя заводы, крухмальныя заводы, млыны, лесапiльнi. А прыбытак укладваўся ў палац.

Другая жонка Ігнація Булгака Тэрэза.

Другая жонка Ігнація Булгака Тэрэза.

Палац будаваўся амаль сто гадоў — з 1823 года да 1910-га. Зразумела, работы не вялiся бесперапынна: як толькi з'яўлялiся свабодныя грошы, Булгакi аднаўлялi будаўнiцтва. Спачатку была ўзведзена цэнтральная частка палаца (на гэта спатрэбiлася каля 10 гадоў), потым — бакавыя крылы, у адным з якiх была аранжарэя, i ўрэшце шырокi ўнутраны двор замкнула частка з уязной аркай-брамай. Анфiлады парадных залаў, пакоi для шматлiкай чэлядзi, дамавы касцёл, статуi, бясцэнныя калекцыi мастацтва, стайнi з чыстакроўнымi коньмi — для Булгакаў палац быў паказчыкам статусу.

Іосіф-Вітольд Булгак, сын Ігнація і Ізабэлы.

Іосіф-Вітольд Булгак, сын Ігнація і Ізабэлы.

— Калi акiнуць поглядам палац цалкам, можна заўважыць, што яго часткi разнастайныя. Iх праектавалi i будавалi розныя архiтэктары. Але гэта былi майстры сваёй справы, i ў цэлым ансамбль выглядае арганiчна. Цэнтральную частку праектаваў славуты Караль Падчашынскi. Завяршыў работу над палацам, хутчэй за ўсё, Станiслаў Шабунеўскi.

Паспрачаемся пра густы

Багатыя сядзiбы XIX стагоддзя будавалiся ў абсалютна розных стылях, падпарадкоўваючыся толькi густам заказчыка. Палац у Косаве — неаготыка, сядзiба ў Чырвоным Беразе — сумесь готыкi i мадэрну, а Булгакi пажадалi ўзвесцi рэзiдэнцыю ў стылi класiцызму, або ампiру.

Эдгар Булгак.

Эдгар Булгак.

— Класiцызм досыць просты ў выкананнi i пры гэтым выглядае строга i прыгожа. Вытокi стылю — у антычнасцi, у пазамiнулым стагоддзi яго любiлi памешчыкi па ўсёй Усходняй Еўропе. Адмiнiстрацыйныя будынкi ў сталiнскiя часы будавалi ў гэтым жа стылi: так званы «сталiнскi ампiр» — водгук моды XIX стагоддзя. Ампiр патрабуе дакладных матэматычных прапорцый. У Жылiцкiм палацы яны не вытрымлiваюцца — гэта хутчэй варыяцыя на тэму класiцызму. Але ўсё разам выглядае вельмi дасканала.

Эмануіл Булгак, апошні ўладальнік Жыліцкага палаца.

Эмануіл Булгак, апошні ўладальнік Жыліцкага палаца.

Iнтэр'еры сядзiб таго часу таксама не падпарадкоўвалiся дызайнерскiм стылям — толькi густам уладальнiкаў. Гэта называецца «гiстарычны эклектызм». Напрыклад, кесонныя столi, з каштоўных парод дрэва, з ляпнiнай, выглядаюць багата i эстэтычна, i iх можна сустрэць у старадаўнiх сядзiбах з самымi рознымi iнтэр'ерамi i ў нашай краiне, i ў Расii, i ў Польшчы.

У 1970-я гады (тады ў палацы Булгакаў размяшчаўся сельскагаспадарчы тэхнiкум), ляпнiну афарбавалi той фарбай, якая была ў наяўнасцi. Сёння, падчас рэстаўрацыi, тая фарба здымаецца, ляпнiна дагiпсоўваецца i афарбоўваецца ў арыгiнальныя колеры: каралавы, залаты, нябесна-блакiтны, мятна-зялёны.

Пад столлю парадных залаў застылi ў палёце грыфоны, драконы, конi i каляснiцы. Тут можна ўбачыць сюжэты антычнай, бiблейскай, усходняй i славянскай мiфалогii. У розныя гады будаўнiцтвам i iнтэр'ерамi палаца займалiся зусiм розныя людзi, хоць усе яны належалi да роду Булгакаў. Па ляпнiне на сценах i столi можна меркаваць пра iх характар i эстэтычныя погляды. Зразумела, тут працавалi выдатныя дызайнеры — напрыклад, вядомы мастак i скульптар Тадэвуш Раствароўскi. Але дызайнер — усяго толькi выканаўца, а «музыку замаўляе» той, хто плацiць. Дзе-нiдзе ляпнiна буйная i грубаватая — з серыi «возьмеш у рукi — маеш рэч». У iншых залах — тонкая, някiдкая, арыстакратычная. Магчыма, да аздобы некаторых з iх прыклалi руку першая i другая жонкi Iгнацiя Булгака. Абедзве былi вытанчаныя арыстакраткi — верагодна, iх род i сабраў буйную калекцыю мастацтва, якая захоўвалася ў палацы i папаўнялася нашчадкамi.

Ляпніна і кесонныя столі зараз рэстаўрыруюцца.

Ляпніна і кесонныя столі зараз рэстаўрыруюцца.

У савецкія гады столі афарбавалі той фарбай, якая была ў наяўнасці.

У савецкія гады столі афарбавалі той фарбай, якая была ў наяўнасці.

У першага ўладальнiка палаца ад дзвюх жонак было дзевяць дзяцей. Палац у рэшце рэшт атрымаў у спадчыну малодшы сын Эдгар. Ён вучыўся на аграрыя ў Рыжскiм полiтэхнiкуме, потым быў студэнтам у Штутгарце (Германiя). Вёў на сваiх землях перадавую гаспадарку. У Эдгара былi гадавальнiк, дзе вырошчвалiся персiкi, абрыкосы i нават ананасы, метэаралагiчная станцыя i 200 гектараў фруктовых садоў. Адзiн з прадстаўнiкоў роду, Ян Булгак, быў у лiку пiянераў мастацкай фатаграфii (менавiта па яго фатаграфiях аднаўляюцца сёння iнтэр'еры палаца). А апошнi ўладальнiк радавой рэзiдэнцыi, Эмануiл Булгак, быў тэолагам, унiверсiтэцкiм выкладчыкам, аўтарам шэрагу прац па рэлiгіязнаўстве. З пачаткам Першай сусветнай вайны ён вывез з рэзiдэнцыi ў Жылiчах усе каштоўнасцi ў горад Арол — там у Булгакаў таксама была нерухомасць.

— Першапачаткова тут была вялiкая бiблiятэка — 6 тысяч тамоў рукапiсных i старадрукаваных кнiг. Калекцыя сямейных партрэтаў i жывапiсных палотнаў, у тым лiку пэндзля Яна Дамеля, Яна Ксаверыя Канеўскага, iтальянскiх майстроў. Каштоўная калекцыя скульптуры. Бронза, мармур, фарфор. 18 слуцкiх паясоў. Калекцыя сярэднявечнай зброi i антычнага мастацтва, — пералiчвае суразмоўца.

На жаль, большая частка гэтых скарбаў цяпер страчана. Сем палотнаў з калекцыi палаца захоўваюцца ў Арлоўскiм музеi выяўленчых мастацтваў. Астатняе бясследна знiкла.

Прывiдаў тут няма

Якi ж палац без гiстарычных анекдотаў i рамантычных гiсторый? У «Жылiцкiм Версалi» ёсць зала з маскаронамi ў выглядзе твару жанчыны.

— Паводле адной з версiй, гэта выява першай жонкi Iгнацiя Булгака, Iзабелы, — тлумачыць Уладзiслаў Кулакевiч. — Яна памерла ў 1831 годзе, калi тут лютавала эпiдэмiя халеры. Лiчыцца, што няўцешны ўдавец загадаў скульптару вылепiць твар каханай. Зрэшты, смутак не перашкодзiў Iгнацiю Булгаку неўзабаве ажанiцца з малодшай сястрой першай жонкi, Тэрэзай.

Ёсць i iншая версiя паходжання «жаночай маскi». Паводле легенды, малодшы сын Iгнацiя, Эдгар, быў закаханы ў мясцовую сялянскую прыгажуню. Яна адказвала яму ўзаемнасцю. Але ажанiцца з сялянкай Эдгар не мог. Гэта азначала б стаць iзгоем сярод мясцовых памешчыкаў, а для Булгакаў, вiдавочна, статус быў адным з найважнейшых прыярытэтаў. Легенда кажа, што Эдгар адаслаў каханую ў адзiн са сваiх далёкiх маёнткаў, каб нiколi больш яе не бачыць. Праўда гэта цi не — невядома, але Эдгар Булгак нiколi не быў жанаты i ў яго не было дзяцей.

Дарэчы, менавiта з гэтай постаццю звязаны адзiн гiстарычны анекдот. Пляменнiк i спадчыннiк Эдгара Эмануiл шмат падарожнiчаў i сабраў багатую калекцыю антычнага мастацтва. У адным з падарожжаў ён купiў старадаўнi мармуровы саркафаг i падарыў яго пажылому Эдгару як прадмет мастацтва. Дзядзька ж расцанiў падарунак як абразу: «Пляменнiчак хоча ў труну мяне пакласцi!» Адбылася сварка. У вынiку Жылiцкi палац Эмануiлу дзядзька не завяшчаў, а прадаў.

Аздоба аднаго з парадных залаў. Фота Яна Булгака.

Аздоба аднаго з парадных залаў. Фота Яна Булгака.

Анфілада. Фота Яна Булгака.

Анфілада. Фота Яна Булгака.

Бальная зала. Фота Яна Булгака.

Бальная зала. Фота Яна Булгака.

Банкетная зала.

Банкетная зала.

— У свецкай хронiцы пiсалi, што кошт палаца быў большы за мiльён рублеў. На самай справе, згодна з фiнансавай дакументацыяй, дзядзька прадаў пляменнiку гэты маёнтак за 300 тысяч рублеў, — распавядае дырэктар музея. — Але i гэтая сума ў тыя часы была астранамiчнай.

Старадаўнiя палацы ў народнай свядомасцi звязаныя з мiстыкай i жахлiвымi гiсторыямi.

Від з балкона палаца. 1910 год.

Від з балкона палаца. 1910 год.

— Я зусiм не згодны, што «страшныя казкi» неабходныя, — кажа Уладзiслаў Кулакевiч. — Такiя «байкi» ў вуснах экскурсаводаў — часцей за ўсё сведчанне таго, што на гiстарычным аб'екце не праводзiлася сур'ёзная навуковая работа. Значна цiкавей расказваць турыстам праўду, а не казкi. Дарэчы, пра Жылiцкi палац таксама ёсць байка, нiбыта ў адну з калон замураваная трохгадовая дзяўчынка.

Ёсць такi распаўсюджаны сюжэт — падмуркавая ахвяра, тлумачыць суразмоўца. У раннiм сярэднявеччы людзi не ўмелi добра будаваць, iнжынерыя i матэматыка ў «цёмныя стагоддзi» былi забытыя, еўрапейцам трэба было адкрываць iх нанова. Будынкi падалi, людзi звязвалi гэта з гневам Божым i спрабавалi ўлесцiць багоў ахвярай. Звычайна замуроўвалi ў падмурак курыцу або ягня, а часам i чалавека.

З палацавай мэблі да нашых часоў захаваўся толькі столік, але яна была прыкладна вось такой.

З палацавай мэблі да нашых часоў захаваўся толькі столік, але яна была прыкладна вось такой.

— Але гэта датычыцца толькi ранняга сярэднявечча. Булгакi ж будаваць сваю рэзiдэнцыю пачалi ў XIX стагоддзi. Да таго ж нiякая крывавая ахвяра не дапушчальная для хрысціянiна, а Булгакi былi дбайнымi каталiкамi. Тым больш што першым дойлiдам палаца быў Караль Падчашынскi, сын прыдворнага архiтэктара Радзiвiлаў, прафесар Вiленскага ўнiверсiтэта. Ён спраектаваў i пабудаваў мноства будынкаў, якiя стаяць да нашых дзён. Дапусцiць думку аб «падмуркавай ахвяры» ў сувязi з гэтым чалавекам гэтак жа дзiка, як выказаць здагадку пра падобнае ў нашы днi. Такiя легенды не толькi неразумныя, але i шкодныя, бо людзi часам не надта добра ведаюць гiсторыю i будуць думаць, што на нашай зямлi ўсяго 150-170 гадоў таму жылi варвары, якiя дзяцей у сцены замуроўвалi. На самай справе, паўтаруся, людзi XIX стагоддзя нiчым ад нас у плане маралi, жаданняў i памкненняў не адрознiвалiся.

Каб пераканацца ў гэтым, дастаткова пачытаць лiсты, якiя пiсала Тэрэза Булгак свайму мужу Iгнацiю ў яго «камандзiроўкi». Яна папракала мужа ў тым, што ён занадта шмат працуе, а яна сядзiць дома адна, i на ёй — дзецi i хатняя гаспадарка. Знаёма?

Лёс палаца

Палац у Жылiчах сур'ёзна не пацярпеў нi ў гады Першай сусветнай вайны, нi ў Вялiкую Айчынную — немцы толькi разабралi аранжарэю на падсыпку дарог i вывезлi, адступаючы, вытанчаную старадаўнюю мэблю. У савецкiя гады ў сценах палаца быў сельгастэхнiкум, i вось тады помнiк панёс самыя буйныя страты. Спачатку са сцен дамавога касцёла былi збiты ўсе анёлы. Пасля пацярпелi паркетныя падлогi, кожная з якiх была творам мастацтва. Яны не былi разлiчаны на натоўпы студэнтаў. Потым «у расход пайшлi» печы i камiны. Справа ў тым, што палац у Жылiчах не быў прыстасаваны да таго, каб парадныя залы выкарыстоўвалiся ўзiмку. У халодны сезон у верхнiх залах падтрымлiвалася тэмпература 14-15 градусаў, дастатковая, каб не псавалiся мэбля i прадметы мастацтва. Але студэнтам было холадна, у палац правялi паравое ацяпленне, а абкладзеныя каштоўнымi кафлямi печы i камiны папросту дэманцiравалi (цяпер iх аднаўляюць па старадаўнiх фатаграфiях). А потым дайшла чарга i да столяў. У 1960-я ў некаторых аўдыторыях пачаў працякаць дах, падчас рамонту кесонныя столi знялi, а вярнуць назад не змаглi.

Інтэр’ер дамавога касцёла Булгакаў. Пачатак ХХ стагоддзя.

Інтэр’ер дамавога касцёла Булгакаў. Пачатак ХХ стагоддзя.

Жылічы. Малюнак Напалеона Орды.

Жылічы. Малюнак Напалеона Орды.

Аранжарэя. Фота Яна Булгака.

Аранжарэя. Фота Яна Булгака.

— З iншага боку, калi б палац не аддалi пад тэхнiкум, будынак дайшоў бы да нашых дзён у значна больш сумным стане, — адзначае дырэктар музея. — Любая пабудова без людзей памiрае. Калi гiстарычны будынак эксплуатаваўся, рэканструяваць яго прасцей, чым закiнутыя пабудовы.

Першая чарга рэканструкцыi ўжо завершана — у адноўленай частцы палаца з 2011 года працуе дзiцячая школа мастацтваў. Другая чарга завершана часткова. Цяпер работы вядуцца ў цэнтральнай частцы палаца — тут будуць музей i бiблiятэка. Плануецца, што ўрэшце палац зноў стане такiм, якi ён быў у 1910 годзе. У тым лiку, як спадзяецца кiраўнiцтва музея, будзе адноўлены i французскi парк вакол палаца — з алеямi, альтанкамi, скульптурамi i высахлым ад мелiярацыi возерам. Цяпер з'явiлася ўпэўненасць, што справа пойдзе хутчэй, — рэстаўрацыйныя работы ў палацы ў Жылiчах згаданыя ў распараджэннi Прэзiдэнта, падпiсаным у пачатку лiпеня.

Сталовая

Сталовая

Камін у парадных пакоях палаца.

Камін у парадных пакоях палаца.

Фота 1939 года.

Фота 1939 года.

Аляксандра Анцэлевiч, фота аўтара

Крыніца: Звязда

Загаловак у газеце: «Версаль» у Жылiчах

Прочитано 69 раз