Вторник, 21 08 2018
Войти Регистрация

Login to your account

Username *
Password *
Remember Me

Create an account

Fields marked with an asterisk (*) are required.
Name *
Username *
Password *
Verify password *
Email *
Verify email *
Captcha *

Няйначай боская наканаванасць…

Пачуўшы ў трубцы просьбу даць інтэрв’ю як перакладчык твораў лаўрэата Нобелеўскай прэміі, я, шчыра скажу, быў агаломшаны, ажно разгубіўся. Разгубіўся, бо, па-першае, чалавек я ўсё ж былога часу, веку і эпохі, з гэтага ж, новага, часу быццам выпаў і даўно мяне ніхто не турбаваў падобнымі просьбамі. Па-другое, гэта ж занадта гучна — перакладчык твораў Нобелеўскага лаўрэата!

Калісьці, даўнавата ўжо, я пераклаў на родную мову некалькі кніжак таленавітай, тады яшчэ бадай што маладой пісьменніцы і слаўнай ва ўсіх адносінах, інтэлігентнай, далікатнай, шчырай, заўжды ўсмешлівай жанчыны Святланы Алексіевіч, ці не найбліжэйшай сяброўкі жаданай нашай аўтаркі і нават лімаўскай лаўрэаткі Марыі Вайцяшонак. Мо гэта акурат яна і падказала Святлане Аляксандраўне маю грэшную асобу як кандыдата ў перакладчыкі яе кніг. Па-трэцяе, жанр інтэрв’ю — не для мяне, даваў я яго нашаму журналісцкаму брату зрэдку, мо разы са тры ўсяго. Урэшце, і здароўе даўно ўжо не тое, каб з ходу, без аніякае падрыхтоўкі ўключацца ў гаворку. І, у выніку, я ветліва, па-англійску, як кажуць, адмовіўся.

Аднак пасля, ачомаўшыся і адумаўшыся, сеў за камп’ютар, каб усё-такі сёе-тое сказаць. Званок усё ж штосьці абудзіў, разварушыў — не так у памяці, як у душы, бы акаціла цёплая і пяшчотна-прыемная хваля. І дальбог жа, чым больш сядзеў і думаў наконт гэтай нечаканай просьбы, тым усё больш прыбягала думка пра тое, што ёсць у гэтым свеце ці то нейкая таемная чалавечая ўзаемазалежнасць, ці то тэлепатыя, ці то нават Боская наканавасць. Бо вось жа…

Мо першы імпульс, які падштурхнуў мяне вызначыцца з прафесіяй, звязаць лёс з працай журналіста, літаратара, было тое, што я ці не змалку любіў слухаць гаворку людзей. Усюды: на вуліцы, у полі, на ферме, на таку ля матарні і, само сабою, у нашай хаце. Бацька быў старшынёй сельсавета, пасля — старшынёй калгаса, і да яго прыходзілі людзі са сваімі просьбамі, крыўдамі, а то і са скаргамі ў любы час. Часта сёй-той заседжваўся да паўночы, і я, пакуль не засну за посцілкай-шырмай, слухаў ціхую, а часам і не надта, гамонку позняга «госця» з бацькам. Прыходзілі людзі (брыгадзір, даярка, рахункавод) і нацямку, і я прачынаўся ўжо пад журчанне галасоў. Было цікава не толькі тое, пра што гаварылі, але, бадай як. І чым больш сталеў, тым больш здзіўляла і ўражвала, што розныя людзі гаварылі па-рознаму. Адной і той жа моваю, нават, можна сказаць, аднымі і тымі ж словамі, а — па-рознаму. У кожнага свае ўлюбёныя слоўкі і выразы, воклічы згоды і нязгоды, манеры пытацца і перапытваць, свае посмешкі і кляцьбы, інтанацыі і рытмы. Вучнем старшых класаў я нават спрабаваў штосьці запісваць у самаробны блакноцік: асобныя словы, выразы, сказы…

Гэтая цікавасць да народнага маўлення засталася назаўжды. З яе, гэтай цікавасці, і пачаліся, па сутнасці, першыя літатаратурныя спробы. Прынамсі, у маёй першай невялічкай кніжачцы «Ранішнія сны» ці не галоўнае месца займаюць амаль дакументальныя запісы гаворак вясковых жанчын на лаўцы ў часе кароткага адхлання ад працы пад назваю «Слабодскі парламент». І літаральна ўсе наступныя гады мяне цягнула працаваць акурат у гэтым кірунку. Колькі разоў думаў аб тым, каб пахадзіць пешшу па Беларусі, прытым не торнымі дарогамі, ад вёскі да вёскі, ад мястэчка да мястэчка, паглядзець, дзе што і як, а галоўнае — паслухаць, запісаць на дыктафон маналогі і дыялогі, а пасля, можа, прасеяўшы і трошкі падрэдагаваўшы запісы, зрабіць вялікую кнігу пра беларусаў, «напісаную» імі самімі. Падахвочваў да гэтага і Міхась Стральцоў, сябра юнацтва і «хросны бацька» ў літаратуры, нават выказваў жаданне скласці мне ў такой пілігрымцы кампанію. Але, як казаў паэт, суджаны нам добрыя намеры! Рэдакцыйная служба (а я менавіта служыў, шмат гадоў цягнучы лямку адказнага сакратара, намесніка галоўнага рэдактара і ўрэшце галоўнага рэдактара стаўшага родным для мяне «ЛіМа») не адпускала ні на дзень.

Зрэшты, мо віною была і мая шалевая (па гараскопе я — шалі) нерашучасць-ваганне. Не ўмеў і не ўмею, як іншыя, загадаць сабе і рашуча кінуць-рынуць усё і ўзяцца за тое, што вабіць, кліча, загадвае. Горка прызнацца, але не здзейсніў я і таго, што можна было б зрабіць пры ўсёй занятасці на «службе»: напісаць кніжку пра сваю родную вёску, пра яе людзей — прайсці ад хаты да хаты і распавесці пра іх насельнікаў, пра іх дзядоў, бацькоў і нашчадкаў, — нешта кшталту (хай далёкага) цікавых кніжак слынных сыноў Беларусі М. Гарэцкага і М. Улашчыка пра свае родныя паселішчы. Чакаў-чакаў нейкага зручнага часу і «дачакаўся», што адышлі ў нябыт усе знаўцы і зберагальнікі памяці маёй незабыўнай Слабады.

Дык вось, вяртаюся да пачатку. Калі ці то сама спадарыня Святлана (з падказкі згаданай вышэй М. Вайцяшонак), ці выдавецтва прапанавала мне перакласці кніжку «Цынкавыя хлопчыкі», я, ужо нягледзячы на сваю шалевасць, без роздуму згадзіўся. Гэта ж як нейкая нечаканая кампенсацыя, своеасаблівая ўзнагарода за горыч ад няспраўджаных задум і жаданняў: перакласці кнігу жывых чалавечых галасоў, занатаваць якія марыў шмат гадоў! Ну і, вядома ж, падаахвочвала, нават ці не абавязвала прыняць прапанову разуменне таго, што і так задоўжыўся час, даўно трэба было б, каб кніжка пра ахвяры злачыннай вайны выйшла і на нашай мове. Ды ўжо хоць бы таму, што без малога тысяча беларускіх хлопчыкаў вярнуліся на Бацькаўшчыну ў цынкавых трунах (усяго па Саюзе — амаль пятнаццаць тысяч).

Потым былі кніжкі «У вайны не жаночае аблічча», «Зачараваныя смерцю», «Чарнобыльская малітва». Нейкіх асаблівых цяжкасцей з перакладам амаль не ўзнікала, хоць і гучалі там галасы прадстаўнікоў амаль усіх народаў былога Савецкага Саюза. Усе яны спавядаліся аўтарцы на адной мове — рускай, з удакладненнем: савецкай. Мова, ці лепш гаворка, гэтая ўва ўсіх была амаль што аднолькавая, за выключэннем хіба сякіх-такіх «акцэнтаў». Перапісваючы кніжкі па-беларуску, я, можа, нават сям-там перастараўся, надаючы ім занадта нашае, тутэйшае гучанне. Сям-там ужываў не самыя шырока вядомыя словы з беларускай лексікі, «пераціскаў» у тых ці іншых момантах, трохі мяняў — на беларускі лад — тыя самыя акцэнты. Зрэшты, можа, і памыляюся. Можа, акурат гэта трэба было рабіць больш настойліва і часцей, асабліва датычна споведзяў менавіта беларусаў.

Рабіў я гэтую работу не толькі з ахвотаю, але і з нейкім унутраным задавальненнем, з разуменнем таго, што перакладаю адметныя кнігі, вельмі адрозныя ад большасці кніг звычнай для таго часу савецкай, у тым ліку і беларускай, прозы. Кнігі гэтыя былі дакументальныя, нарысавыя, публіцыстычныя, ды, зноў жа, таксама не падобныя на шматлікія тадышнія зборнікі нарысаў. Яны былі шчымліва-пранізлівыя і балючыя. Бо з іх старонак гучалі жывыя (яшчэ раз падкрэслю) людскія галасы, не змікшыраваныя і не падрэтушаваныя. І гэта былі найперш і найчасцей галасы невыноснага болю і пакут, ці, прынамсі, ціхага, але таксама пякучага жалю. Гэта былі галасы ўдзельнікаў і сведак найжахлівейшых трагедый, што зведаў народ велізарнай краіны («с южных гор до северных морей») у сярэдзіне і напрыканцы ХХ стагоддзя.

Да «Цынкавых хлопчыкаў» прадмову «Схаваная вайна» напісаў Алесь Адамовіч. І невыпадкова. Гэта акурат ён блаславіў маладую супрацоўніцу часопіса «Нёман» С. Алексіевіч на адказную і самаахвярную працу па збіранні непадманлівых людскіх галасоў, хор якіх выявіць усю карціну жыцця народа і краіны. А. Адамовіч і сам стварыў такія кнігі: у суаўтарстве з Янкам Брылём і Уладзімірам Калеснікам — «Я з вогненнай вёскі» і разам з Даніілам Граніным — «Блокада». Іх уздзеянне на чытача было мо нават большае, чым кніг мастацкай прозы, бо тут праўда быцця — не прыдуманая, рэальная, у дадатак аголеная дашчэнту, анічым не прыхаваная, і таму яна, гэтая праўда, па-жывому кроіла чытацкія душу і сэрца. І меў, напэўна, рацыю А. Адамовіч, калі гаварыў у сувязі з гэтым пра «звышлітаратуру». Яна паклікана і нараджаецца новым векам у гісторыі чалавецтва — векам небывалага тэхнічнага прагрэсу (казка сапраўды апярэджвае быль!) і векам такіх жа небывалых катаклізмаў і трагедый, рэгрэсу маральнасці і духоўнасці.

Святлана Алексіевіч больш чым годна выканала запавет настаўніка. Больш за тое: яна здзейсніла подзвіг. Пяць яе важкіх у самым высокім значэнні гэтага слова кніг, на стварэнне якіх яна аддала нямала гадоў жыцця і нястомнай, удумлівай і мэтанакіраванай працы і якія істотна пашырылі нашы веды пра наш свет і чалавека ў гэтым свеце, прытым у пэўным часе і месцы, набываюць статус прыжыццёвага помніка пісьменніцы. І ўрэшце заслужана праца яе па стварэнні тысячагалосага хору чалавечых пакут уганаравана найшэйшай літаратурнай прэміяй свету — Нобелеўскай.

Дваццаць пяць гадоў назад я перакладаў кнігі тады яшчэ маладой, хоць ужо і вядомай пісьменніцы Святланы Алексіевіч. А сёння яна — Набеліятка. Слава ёй! Але і — слава Беларусі! Усе нашы людзі радуюцца і ганарацца. Радуюся і ганаруся і я. І, можа, крышачку больш і іначай, чым хто іншы. Ну хоць бы ад усведамлення таго, што не проста жыву з лаўрэаткай Нобелеўскай прэміі ў адным часе і месцы, што ведаю яе асабіста, але нават і маю (меў, больш слушна будзе сказаць) да яе творчых (і грамадзянскіх!) здзяйсненняў пэўнае дачыненне. І перад вачыма — знакі гэтага дачынення ў выглядзе надпісаў на адвароце шмуцтытулаў яе кніг: «Пераклад з рускай мовы — М.С. Гіля». Хіба можна не ўсцешыцца? А тым больш усцешна, калі на самім шмуцтытуле прачытаю сёння (як у кнізе «Цынкавыя хлопчыкі», што выйшла ў выдавецтве «Беларусь» у 1991 годзе) такі аўтограф Нобелеўскай лаўрэаткі: «Дорогой Николай Семёнович — вот и первая наша книга. Спасибо. Надеюсь, что будут новые… Светл. Алексиевич. 21.III.91 г.»

Што было раней, тое было, з песні слова не выкінеш. Цяпер жа самы час і нагода для таго, каб усе пяць кніг (пакуль што пяць, шостая пішацца, сёмая — у задуме) лаўрэата Нобелеўскай прэміі па літаратуры 2015 года нашай Святланы Алексіевіч у самы бліжэйшы час выйшлі на нашай мове. Гэта — ганаровы і ўдзячны абавязак Беларусі.

Мікола ГІЛЬ

Прочитано 560 раз
Авторизуйтесь, чтобы получить возможность оставлять комментарии