Воскресенье, 01 08 2021
Войти Регистрация

Login to your account

Username *
Password *
Remember Me

Create an account

Fields marked with an asterisk (*) are required.
Name *
Username *
Password *
Verify password *
Email *
Verify email *
Captcha *

Леанід Дранько-Майсюк. Характар Арменіі

Я ведаў: калі буду пісаць пра Арменію, буду пісаць пра Цябе, бо Ты – слоўная сутнасць армянскага дыхання.

Праз Цябе я глядзеў на Твой народ…

Твой народ не ўмеў лёгка жыць, бо не квапіўся на чужое; ваюючы, не нападаў, – абараняўся; Бога насіў у сэрцы, а грошы ў кішэні, а не наадварот; плаціў крывёй за тое, каб чытаць Евангелле; вынайшаў свой алфавіт, бо чужыя літары пры вымаўленні драпалі паднябенне; у землятрусах губляў гістарычныя сталіцы, але не губляў памяць; у войнах страчваў землі і страціў мора, аднак жа не страчваў і не страціў душу; збор вінаграду заўсёды пачынаў толькі тады, калі на Малым Арараце раставаў снег…

І дзе б ні жыў, – дзяцей сваіх вучыў сваёй мове і, часта здаралася, называў іх Айастан1…

У Тваім народзе магчымае сышлося з немагчымым.

У Табе таксама, а найперш, – азіяцкая поўня ператваралася ў еўрапейскі маладзік, а Усход рабіўся Захадам.

Я чытаў гісторыю Твайго роднага Карса, каб зразумець той казачны ўсходне-заходні корань, які жывіў Тваё літаратурнае імя.

Ты казаў пра Карс: маўляў, места было заснавана халдзеямі, а магчыма, урартамі, але (жартаўліва ўдакладняў!) з гэтага нічога асаблівага не вынікае, бо ад таго халдзейскага ці ўрарцкага паселішча не засталося амаль ніякага знаку.

Адсюль, пэўна ж, і развагі Тваіх сённяшніх вучняў:

– Так, геаграфічна мы далекавата ад Еўропы і зусім блізка ад Азіі. Так, мы – Усход, але мы той Усход, якога ўжо няма…

Мяне ж, дарэчы, і гэта цікавіла: Твой край – Еўропа ці Азія?!

І што такое Арменія, калі казаць адным сказам?..

– Па духу мы еўрапейцы, а па сваім побыце пераважна ўсё ж людзі Усходу… — тлумачыла паэтычная Асмік Пагасян, частуючы мяне на беразе Аракса залацістым кіяхом.

– Арменія – гэта Еўропа з рысамі Азіі… – кажучы так, пісьменнік Давыд Мурадзян усміхаўся ўсмешкай садоўніка, у садзе якога толькі салодкія яблыкі і ніколі не патухае рубін ягонай цыгарэты.

– Мы – і Азія, і Еўропа. Карані ў нас усходнія, але крона заходняя… – паважна прамаўляў дыпламат Давыд Матэвасьян, дорачы мне далікатнае гранатавае дрэўца.

– Што такое Арменія ў адным сказе?!. Мусіць, пацалунак нашага алфавіта з вінаграднай лазой… – гаварыў, нібыта спяваў, празаік Лявон Хечаян, адчыняючы перада мной браму ў Цахкадзор.

Мае сябры адказвалі старанна і прыгожа, а мне ў іхняй стараннасці і стылёвай зграбнасці чулася новае адценне Тваёй жартаўлівасці, якую ў сваім рамане “Краіна Наіры” Ты прымусіў выказаць Марукэ Драстамацяна: “Адна справа мы, другая – еўрапейцы… Вось так…”

І словы гэтыя прагучалі як эпіграф да ўсяго таго, што я наогул пачуў у Ерэване і ў пісьменніцкім доме ў Цахкадзоры:

– …тут коратка не скажаш, бо нам, армянам, уласцівы бясконцыя супярэчнасці… Мы не ведаем залатой сярэдзіны, – калі нешта робім добра, то гэта выходзіць вельмі добра, а калі робім кепска, то гэта зусім кепска… Мы – або вялікія патрыёты, або звычайныя абыякаўцы… Наша геніяльная гістарычная спадчына суіснуе з нашым жа заняпадам… Шмат хто наогул не ўсведамляе сябе спадчыннікам роднай культуры… Самакрытычнасць нам не дае спакою, і таму нам утульна існаваць у “армянскіх” творах Брусава, Белага, Мандэльштама, Гросмана, Бітава і няўтульна жыць у праўдзе сваіх кніг... Мы – людзі празмерных пачуццяў, часам разгубленыя, часам няўпэўненыя і ўсё яшчэ шукаем сябе…

Гэта ж, мусіць, пайшло ад Грыгора Нарэкацы – бязлітасна наракаць на сябе.

Аднак такая здагадка мяне не супакоіла.

Я прыехаў з гістарычна-расцярушанай прасторы, і мне было дзіўна, нават неяк ніякавата чуць такое.

Ці не самы старажытны люд у свеце не ведае залатой сярэдзіны і ўсё яшчэ шукае сябе?!

Нацыя, сэнсава адметная ад іншых нацый, можа быць абыякавай да сваёй зямлі і можа быць па-беларуску разгубленай?!

Народ, якога так і не прывучылі да ярма асіміляцыі, – народ няўпэўнены і нерашучы?!

Усяму гэтаму я не даваў веры, а проста замаркочана здзіўляўся і слухаў далей, пакуль не прагучала:

– Арменія – трывога зямлі, якую мы не можам зразумець…

Гэта была сутнасна Твая думка, і ўсё раней пачутае адкрылася мне праз гэтую думку ў сваім сапраўдным сэнсе: так смела пра сябе і свой народ, у шмат разоў перабольшваючы свае недахопы, могуць казаць толькі царскія дзеці.

Дзеці рабоў не здатныя на такую адкрытасць.

Царскія ж дзеці гавораць шчыра, бо ўмеюць думаць…

Зайздроснае мастацтва ўмець думаць – яшчэ адно хараство Арменіі.

Я гэта зразумеў, слухаючы ў інстытуце астранамічных даследаванняў сівагаловага астрафізіка, улюбёнага ў паэзію Нарэкацы і падобнага да хрысціянскага падзвіжніка.

Дзірка ў ягоным чорным чаравіку, як дзірка ў хітоне Хрыста, – не змяншала, а якраз узбуйняла маё ўражанне ад таго, што я чуў.

Астрафізік, дарэчы, у тым шаноўным веку, калі ўжо нельга займацца недаўгавечнымі праблемамі; калі набывае вагу і такая драбяза, як пісьменніцкая стомленасць.

Адданы абаронца космасу, ён жыве марай пра ідэальную шляхетнасць, да якой, на яго думку, можна наблізіцца толькі касмічным шляхам.

–… Бо космас, – казаў вучоны, – дае большы, чым можа даць зямля, маштаб думання… Бо толькі космас, якому заўсёды тоесная душа чалавека, можа адказаць на пытанне: адкуль пайшло жыццё?.. Зямля на гэтае пытанне ніколі не адкажа… Космасам нават можна выхоўваць… І наогул, каб людзі дасканала валодалі касмічнай мовай, то не дапусцілі б таго, што здарылася ў Амерыцы 11 верасня 2001 года…

Апошняя выснова, да слова сказаць, здалася нейкай ідэалістычнай празмернасцю.

Армянам, выходзіць, уласцівы не толькі празмерныя пачуцці, аднак жа й празмерныя выказванні.

Так, уласцівы, – і не толькі ідэалістычныя.

Фрык2 у сваіх “Скаргах” прамовіў: “Божа, калі мой народ жыве не паводле тваіх законаў, то знішчы яго!”

Роспач паэта зразумелая: Бог забываўся бараніць яго народ, і калі, здавалася, ні ў чым не вінаваты народ раптам усё ж сам вінаваты ў сваіх няспынных бедах; калі ягоныя грахі цяжэйшыя за самыя цяжкія камяні, то…

Аднак жа на якую высокую гару адчаю трэ было ўзысці паэту, які пякельны боль прыняць у душу сваю, каб накрэсліць такія словы!

Узрушыла таксама, нават напалохала залішняя змрочнасць і сучаснага майстра, майго любімага празаіка:

– Хутка Трэцяя сусветная вайна… Бомбы будуць падаць у цэнтры Ерэвана…

Сказана было, вядома ж, пад уплывам нядаўняга бамбавання амерыканцамі Кабула, аднак жа для мяне бамбаванне Ерэвана – немагчымая рэч.

Такога проста не можа быць!

Зрэшты, хто яго ведае.

Здараюцца ж на зямлі жахлівыя дзівосы.

Невыпадкова ж іншы ерэванскі пісьменнік у адной са сваіх кніг расказаў пра маладога армяніна з Амерыкі, які (дарэчы, таксама з неверагоднай празмернасцю) паведаміў журналістам: “Так, мае бацькі армяне, і я таксама па паходжанні армянін. Але гэта апошняе – проста фізіялагічная выпадковасць. Лічу непатрэбным марнаваннем часу тлуміць сабе галаву тым, з якой краіны прыехаў сюды мой бацька і што там адбывалася. Я тут нарадзіўся, і я амерыканец. Калі ж будзе вайна, і мне, лётчыку, загадаюць бамбаваць Ерэван, я тут жа выканаю загад…”

Спадзяюся, гэты заакіянскі патрыёт болей так і не ўзняўся ў неба і па сённяшні дзень выконвае адпаведную свайму розуму працу, – падмятае кухонным венікам самалётнае поле…

– Вы баіцеся смерці? – спытаўся я ў сівога астрафізіка, абедзве далоні якога чуйна ляжалі на разгорнутым “Нарэку”3.

– Не баюся… Смерць – уласцівая Сусвету эвалюцыя… Абавязкова прыйдзе канец Сусвету, канец у тым сэнсе, што Сусвет стане іншы… А ўвогуле, нельга жартаваць з жыццём…

У Цахкадзоры, у гэтым манастырскім паселішчы і ў гэтым пісьменніцкім доме, у якім, гледзячы то на Твой бронзавы помнік, а то ў сшытак, я па памяці занатоўваў пачутае ў астранамічным інстытуце, – дык вось тут, у Цахкадзоры, льга не проста ўцяміць, не толькі зразумець і метафарычна выкапаць, а нават зрокава адчуць той корань, з якога вырасла Тваё імя.

Спытаюся ў самога сябе: чаму?

І адкажу: у Цахкадзоры была ў Цябе апошняя перад арыштам, падобная на труну, ноч!

А такія ночы шмат што гавораць і гавораць праз дзесяцігоддзі; яны пакідаюць на зямлі жалезныя пісьмёны, а ў небе – каменныя сляды.

Толькі трэба ўмець іх прачытаць…

Сюды па Цябе прыйшла смерць.

Менавіта тут выяўна і акрэслена Ты ўбачыў уласную пагібель.

Як мёртвае збожжа, пасыпаліся крышталі смяротнага лёду.

Хто Цябе любіць, той па сённяшні дзень чуе і будзе чуць бязлітасны ледзяны звон.

А Цябе любяць усе, бо Ты пясняр паветра Арменіі…

Невідушчыя пачынаюць бачыць снег Масіса4, калі згадваюць Твае вершы; старыя маладзеюць, калі ўяўляюць Твой нораў; непрыгожыя прыгажэюць, калі прамаўляюць Тваё імя.

У такіх паэтаў, як Ты, – хараство трагедыі пачынаецца менавіта з імя, бо яно, нібыта прарочая кніга, у якой усё распісана далёка наперад – да самай апошняй зорнай кроплі.

Я спрабую перакласці Тваё імя на сваю мову і адчуваю: не варты гэтага зрабіць.

Свядома блытаю паэтычную і размоўную лексіку, нібыта карцёжнік, тасую разнамасныя словы і ніяк не магу знайсці яму сакавіты і дакладны беларускі адпаведнік…

Неўтаймоўны, неўтаймаваны, нястрымны, няўпынны, кручаны, нарваны, агнёвы, навальнічны, маланкавы, ясменны, шалёны, люты, раз’юшаны, раз’ятраны, утрапёны, неслухмяны, палкі, яры, злы, безразважны, свавольны…

Усё гэта быццам тое, і ўсё гэта не тое.

І наогул, мае намаганні марныя, бо ніякага перакладу быць не можа.

Ты ж ператварыў сваё імя ў з’яву нацыянальнага краявіду, і ў гэтым краявідзе армянскае перакладаецца толькі на армянскае, як беларускае на беларускае…

Стаміўшыся, родная прасодыя адпачывала на Тваіх вуснах; жанчыны, якія Цябе кахалі, снілі персікавую лагоду; венецыянскія галубы вучыліся ў Цябе армянскай мове, і першае слова, якое яны запомнілі, было, напэўна ж, Наіры5…

Ты – Характар Арменіі.

Ты – мноства характараў.

Вось некалькі малюнкаў-успамінаў, праз якія я ўбачыў Тваё фізічнае існаванне…

У паселішчы Гарні, у гасцінным доме тыкін6 Парандзем размаўляю з яе маладым сынам.

– Саркіс, ты прыгожы.

– Я ведаю.

– А табе дзяўчаты кажуць, што ты прыгожы?

– Я не хачу, каб яны мне казалі, што я прыгожы!

– Чаму?

– Не трэба мяне хваліць!

Саркіс адказаў Тваімі вуснамі…

У нямецкім Дортмундзе ў гатэлі абакралі іспанскага паэта.

Лявон Хечаян тут жа прапанаваў засмучанаму іспанцу свае грошы.

У Лявона – Твая шчодрасць…

У Рызе разнамоўны літаратарскі гурт ідзе ў госці, – кветкі ж для гаспадыні дома купляе Давыд Мурадзян.

У Давыда – Твая шляхетнасць…

А вось ужо даўні ўспамін, – у савецкай казарме салдат Дранько-Майсюк пабіўся з салдатам Ашотам Ехтар’янам.

Першы пачынае мірыцца Ашот Ехтар’ян:

– Дранько-Майсюк, запішы мой ерэванскі адрас…

У Ашота – Твая адыходлівасць.

І самае запамінальнае: у тым жа старавечным паселішчы Гарні раптам слаба сябе адчула турэцкая паэтка Аслі Эрдаган, і ў вачах двух Давыдаў (Мурадзяна і Матэвасьяна) узнік неспакой за Аслі, – Твой неспакой.

Дарэчы, клопат пра Аслі выяўляўся й па-іншаму…

О, гэты незагойны апёк на армянскім целе ад распаленага дзікунствам асманскага жалеза!

Аднак жа з якой велікадушнай тактоўнасцю Давыд Мурадзян перапыняў усе гаворкі пра тое дзікунства, калі яны пачыналіся ў прысутнасці Аслі.

Варта сказаць: іншым разам (у недыпламатычных сітуацыях!) такую тактоўнасць даводзіцца ўзбагачаць студэнцкай дасціпнасцю:

– …яны думалі, што нас перамогуць у спрэчцы, і таму пачалі з таго: Арарат, маўляў, на іхняй тэрыторыі, і мы не павінны выкарыстоўваць Арарат, як сваю нацыянальную сімволіку. А мы ім на гэта сказалі: вы ж намалявалі месяц на сваім сцягу, хоць месяц належыць небу і ўсяму чалавецтву. Тут яны й прымоўклі…

Як гэта блізка: Арарат і характар.

У глыбіні грэчаскага слова характар, калі даваць гэтае слова ў беларускім напісанні, анаграмна жыве Арарат.

Дык вось, мне здаецца, што я зразумеў, адчуў, што такое армянскі характар, – гэта калі непазбыўны боль ураўнаважваецца шляхетнасцю, калі ў паветра не забіраецца паветра…

Ты ўмеў дыхаць, у паветра не забіраючы паветра.

З дзяцінства дыхаў дывановымі ўзорамі Карса, і ўжо тады пэўна прадчуваў: у Карсе болей не жыць, ягоныя муры неўзабаве густа набяруцца роднай крывёй і ўсцяж на яшчэ жывых людзей ляжа крывавая сажа.

Як верш, ведаў на памяць ісламскі зварот да хрысціян: “Мы паверылі ў тое, што падаравана нам і падаравана вам. І наш Бог і ваш Бог адзіны, і мы яму аддаём сябе…”

Зварот амаль братні.

Невыпадковая ж яна ў ісламе – кропля хрысціянства!

Аднак жа кропля гэтая не ратавала, – гінула ў шале чырвоных лямцавых фесак.

І зварот братні не ратаваў таксама, – тануў у хвалях крывых шабляў.

І вось на свае вочы ўбачыўшы Дантаў крэматорый, Ты прагнуў нявіннаму попелу даць жыццё ў змучаным слове.

Ты нешта ведаў больш, чым іншыя, але ж ведаў і тое, што, сказаўшы пра гэта, – імя сваё ўбачыш накрэсленым жоўцю на абсідыяне.

Табе снілася: страла з абсідыянавым астрыўцом пацэліла ў Тваё сэрца, але Ты адразу не памёр, паспеў скласці ў памяці (а першыя радкі нават занатаваў на сваім споднім крывёю!) вершаваную навелу пра цікавага рымляніна Абсідыя, які даў вулканічнаму шклу сваё імя і прывёз гэтае шкло ў Карс, думаючы, што ў Карсе такога дзіва няма…

Свае першыя вершаваныя радкі Ты выклаў гранатавым насеннем на туфе, а свой апошні верш накрэсліў (як у тым сне – крывёю!) на турэмнай тканіне; накрэсліў літарамі святога Месропа Маштоца.

Гэтыя літары жылі ў сэрцы Бога; існавалі на камені, метале, папірусе, пергаменце, дрэве, пальмавым лісці, казінай шкуры і, вядома ж, на звычайнай паперы.

І вось –  пачалі жыць і на турэмным адзенні.

Гэтыя літары былі і ёсць з Боскага духа, з каменю, металу, дрэва, гранатавага насення і з Тваёй крыві…

У турме Ты згадваў раман Пшыбышэўскага “HOMO SAPIENS”, – кнігу, якая прымусіла Цябе сказаць самому сабе: “Я – паэт…”

Некалі ўсё Табе падабалася ў ёй, – і ніцшэанскае вар’яцтва, і разбуральная воля, і нястрымная юрлівасць галоўнага героя Эрыка Фалька, і ягоны клопат: “Дома неабходна мець морфій…”

Цябе ўражвала прастора двайнога кахання, што вынікала з рызыкоўнай высновы: “У мяне няма сумлення, таму што сумлення няма ў прыродзе…”

Табе шчасліва запаміналася думка: “…рэўнасць даводзіць да злачынства…”

І сваім акрэсленым жахам палохала труна з непамерлым “нябожчыкам”, на якую ў цемры наткнуўся экзальтаваны Эрык Фальк…

Ты знаў: жыццё зменьваецца, а не зменьваецца толькі смерць, і не зменьваецца нічога ў лёсе тых, хто парабкуе ў смерці: той жа трунар Янок7 заўсёды застаецца на сваім месцы, а калі не робіць труны, то зусім недалёка ад сваёй трунарні прадае каўбасу…

У дзяцінстве Цябе ўразіў нязвыклы малюнак: нейкі стары нёс на галаве жоўтую грувасткую дамавіну; нёс, відаць, некаму, а можа, і сабе.

Стары гнуўся пад цяжкою ношкай у крук, і не было бачна ягонага змучанага твару.

Ты ж не меў сваёй дамавіны – ні жоўтай, ні чорнай, ні лёгкай, ні цяжкой.

Адно была ў Цябе, падобная да яе, апошняя перад арыштам ноч у Цахкадзоры.

“Быць пахаваным трэба на радзіме…” – гэтак шаптаў, пакідаючы сабе парыжскую кветку з труны Камітаса.

Быць пахаваным на радзіме — то-бок, адчуваць, як нябесны атрамант цалуе чорныя вулканічныя пацеркі; успамінаць смак чырвоных ягад сабачай шыпшыны; бачыць, як пад вострымі лёзамі пірамідальных таполяў пасвяцца худыя каровы і маленькае з белай пысай агатавае аслянё; урэшце – слухаць рачулку Азат, на камяністых берагах якое знікае прыгнечанасць.

Быць пахаваным на радзіме – цешыцца з таго, што тут застаюцца людзі і што яны моляцца Богу; моляцца скрозь, а найперш у Гехардзе, – у велічным збане храма, што схаваны ў скале і ў нябачным малацэ якога не тоне нябачная рымская дзіда…

Скрозь па краіне людзі яшчэ й гандлююць.

І, як некалі ў Тваім Карсе, гандлююць адначасова ўсім: хлебнік, напрыклад, адпускае не толькі лаваш, але яшчэ й бензін; бакалейнік разам з цукрам і перцам — дровы і венікі; садоўнік не толькі вінаград і гранаты, аднак жа і ўпрыгожанні з абсідыяну; мяняльнік з амерыканскімі далярамі і беларускімі зайчыкамі прапануе карсіканскія гузікі і сіцылійскія панчохі…

А хлопчык пры дарозе прадае галубку.

Ён сын механіка, які нецярпліва чакае аўтакліентаў ля сваёй несамавітай, відаць па ўсім, часовай будкі-майстэрні, скіданай з шыферных аркушаў…

За сваю галубку хлопчык просіць тысячу драмаў.

Дастаю тысячную купюру і бачу на ёй Твой партрэт.

– Ведаеш, хто гэта? – пытаюся ў малога.

– Наш паэт…

– Прачытай ягоны верш!

Хлопчык чытае, і я слухаю Тваю мову, і вакол мяне ўсё на Тваёй мове, толькі на шыфернай будцы-майстэрні надпісы кірыліцкія.

І як тут не ўспомніць крамніка Абамарша8, – каб завабіць у сваю краму больш пакупнікоў, Абамарш аднойчы сам сабе сказаў: “Трэба шыльду перарабіць па-руску…”

Я купляю галубку і выпускаю, і яна ляціць па-над скалой, якую стагоддзі ўтварылі з туфу, базальту і граніту; ляціць па-над цагляна-жоўтай, што як выпаленая гліна, прасторай, адзіная зялёная пляма на якой – куст гігі, так падобны да нашага ядлоўцу.

Хлопчыкаў бацька, адарваўшыся ад сваёй будкі, падступае да мяне:

– Ты такі спакойны. Ты сваё жыццё пражыў спакойна…

І зычліва ўсміхаецца.

І я згаджаюся – і з тым, што я спакойны, і з тым, што сваё жыццё я ўжо пражыў, і хочацца дадаць: у жыцці і літаратуры пазбягаў і пазбягаю ўсяго неспакойнага, але люблю яго, бо неспакойнае вельмі вабіць…

Гэты механік умее бачыць.

Як і ўмець думаць, умець бачыць — таксама зайздроснае мастацтва, і яно яшчэ адно хараство Арменіі.

А хлопчык, тым часам прачытаўшы верш, зноў цярэбіць мяне, гэтым разам тулячы да грудзей маленькага з чырвонай плямкай на патыліцы жураўка.

Бацька смяецца, задаволены камерцыйным талентам сына.

Я купляю і жураўка і чую тую тужлівую песню, меладыйны сэнс якой можна пераказаць хіба што гэтак: імя дакранаецца да міфа, міф робіцца музыкай, музыка выказвае боль…

Ці даляціць жураў да радзімы, да той зямлі, дзе мараль неўміручая, бо яна не ад чалавека, – ад Хрыста…

На ветраным узвышшы, на адным з адгор’яў Тэгеніса мы дыхалі кастрычніцкай духмянасцю, і Лявон Хечаян апавядаў пра нядаўнюю вайну, на якую пайшоў добраахвотнікам.

Па сваёй волі пайсці на вайну – гэта Твой учынак; у 1915 годзе без ніякага прымусу Ты ўзяў зброю…

Лявон расказваў, як даводзілася адно паляўнічымі стрэльбамі бараніць свае дамы; як, галодны, ён аднойчы з’еў чарапаху; як самай магутнай зброяй у іхняй валанцёрскай сябрыне быў японскі трактар, перароблены ў танк.

Казаў і пра палонных: хоць бракавала харчу, але заўсёды знаходзілі, чым іх накарміць, а пасля адпускалі, бо ведалі: перамагае той, хто адпускае палонных накормленымі і хто ваюе не за тэрыторыю, а за свае дамы.

Так (свядома ці падсвядома) выконваўся запавет Давыда Сасунцы: не забіваць пераможаных, а ўсё зрабіць, каб яны вярнуліся дамоў; такі ж быў запавет і генерала Андраніка9…

Гэта вайна скончылася няпэўным зацішшам, а тая, Твая вайна – рэвалюцыяй.

Радок за радком, страфа за страфой, старонка за старонкай, раздзел за раздзелам; урэшце, твор за творам, – Ты складаў паэмы пра Леніна, ставіў помнік чырвонаму цару, які ашчаслівіў свет папяровым багаццем волі.

І вось у нашы дні лес ленінскіх помнікаў ператварыўся ў ерэванскі крыж.

Народжаны з крыжам у душы, Ты не зганіў бы гэтае пераўтварэнне, бо самае каштоўнае ў Тваіх камуністычных паэмах – адсутнасць застыгласці.

З вышыні рэвалюцыйнай рыторыкі бачыў набліжэнне сваёй пагібелі; нават пэўна ведаў, што прыйдзе яна ў 1937-ым.

Рызыкант!

Сам напрасіўся, каб Цябе правялі ў чэка.

І “праважатыя” адгукнуліся, з’явіліся ў Цахкадзор.

А можа, і не адразу сюды, – заехалі спачатку ў Раздан…

З гары Лявон паказаў мне, дзе ляжыць Раздан.

– І гэта таксама Раздан?

– Не, гэта ўжо вёска Макраванк.

Над плоскімі дахамі плыў белы дым, у вёсцы пяклі лаваш.

Калі па праўдзе, то я не бачыў, якія яны, плоскія ці не,  – дахі ў Макраванку; іх затульваў усё той жа густы лавашны дым.

Але ж, пэўна, і тут, як, скажам, і ў Арарацкай даліне, дахі такія, што на іх удзень добра сушыць садавіну, а ноччу спаць, а калі не спаць, то выгодна з іх глядзець у звярыны змрок неба.

Ты любіў глядзець; любіў гэты бяздонны звярыны змрок, што гусцеў над плоскімі дахамі, пад якімі кахалі, і гусцеў над конуснымі купаламі, пад якімі маліліся.

Ноч цвяліла душу, уздымала пыл нерваў, і, дастаючы з кішэні пісталет, Ты казаў самому сабе: “О, не… Пушкін, Лермантаў, Верлен, Маякоўскі… О, не, пісталет у руцэ паэта – не смерць некаму, а проста метал злосці, якому ў пэўны момант немагчыма застацца ў думках, і таму ён апынаецца ў сціснутай далоні…”

Хаваючы зброю, пытаўся ў льва, які ахоўваў сад Наапета Кучака: хіба можна думаць, калі не думаць пра жанчыну?! – і пытаўся ў арла, які пільнаваў крыніцу Грыгора Нарэкацы: хіба можна думаць, калі не думаць пра Бога?!.

Скрозь па адгор’і саламяна залацела вярблюджая калючка, сціпла выхваляліся колкай зелянінай маленькія хвоі.

Аплеценыя нізкарослай шыпшынай, застыгла нерухомелі амаль кубічныя сіняватага колеру базальтавыя глыбы.

З апошняй, як мне здавалася, моцы трымалася за абрывісты схіл дзікая сліва, і гэтак жа натужліва напружваў свае драўняныя цяглі густалісты арэх.

А тым часам у Макраванк ішоў чалавек з мехам за плячыма; ішоў прыгожа і паважна – нячутнай ступой апостала.

Чалавек назапашваў на зіму грушы.

Мы падышлі да дрэва, ля якога ён толькі што шчыраваў.

Гэта была светлая, нібыта напоеная срэбралітным каменем, груша; сваімі салодкімі мяккімі пладамі яна карміла не толькі людзей, – а зусім як у прозе Акселя Бакунца10, – аленяў і мядзведзяў таксама.

І, відаць, ваўкоў…

У ноч арышту Ты сніў срэбнае дрэва і дванаццаць срэбных ваўкоў, у чыіх вачах палымнела золата гордасці…

І я нарэшце адчуў: Тваё літаратурнае імя, як гэта груша, – хіба што Бог і дзікія звяры могуць яго разумець…

Мы паволі спусціліся з адгор’я да пісьменніцкага дома, паўз незачыненую вартоўню падышлі да Твайго помніка, і Лявон паклаў да бронзавага ўзножжа пунсовую гронку рабіны…

Тваёй магілы няма, як і Тваёй калыскі, – засталася адно ў музейным слоіку сірочая зямля Карса.

Зрэшты, не.

Магіла ёсць.

Ты разгадаў таямніцу знікнення Хачатура Абавяна11; зразумеў, што ён нідзе, акрамя Арарата, не мог жыць вольна і таму патаемна яшчэ раз узышоў на Арарат і там спачыў.

На Арараце ж спачываеш і Ты…

– …іншы раз пытаюцца ў мяне, а чаму на помніку не выбіта імя паэта? – гэта азваўся, зачапіў нас вартаўнік пісьменніцкага дома. – І я заўсёды адказваю: а хіба трэба на небе выбіваць, што гэта неба?! А хіба трэба на зямлі пісаць, што гэта зямля?!

 

Тлумачэнні:

 

1 Айастан – Арменія.

2 Фрык – паэт, які жыў у XIII, пачатку XIV стагоддзя.

3 “Нарэк” – так армяне называюць “Кнігу смутку” Грыгора Нарэкацы.

4 Масіс – армянская назва гары Арарат.

5 Наіры – назва Арменіі ў помніках старажытнага пісьменства.

6 Тыкін – зварот да замужняй жанчыны.

7 Янок – персанаж рамана Егішэ Чарэнца “Краіна Наіры”.

8 Абамарш – персанаж рамана Егішэ Чарэнца “Краіна Наіры”.

9 Андранік Азанян (1865–1927) – народны герой, удзельнік Першай сусветнай вайны.

10 Аксель Бакунц (1899 – 1938) – армянскі пісьменнік, закатаваны ў НКУС.

11 Хачатур Абавян (1809 – 1848) – заснавальнік новай армянскай літаратуры і новай літаратурнай мовы.

 

Прочитано 1305 раз
Другие материалы в этой категории: « Ду Фу. Адзінота горных вышынь